Việc sử dụng thảo dược làm thuốc chữa bệnh từ thời xa xưa đã hình thành nên nền y học cổ truyền ở nhiều nơi trên thế giới. Người Ba Tư cũng đã xây dựng nên một hệ thống phòng, chữa bệnh toàn diện trên nhiều khía cạnh và việc sử dụng thảo dược cổ truyền đóng vai trò quan trọng trong đó.

Y học cổ truyền Ba Tư là một hệ thống chữa bệnh toàn diện được thực hành trong nhiều thế kỷ ở khu vực Ba Tư – ngày nay là Iran. Nền y học này bắt nguồn từ di sản văn hóa và lịch sử của người Ba Tư, có từ thời cổ đại hơn 1000 năm trước. Ngày nay, các loại thuốc thảo dược cổ truyền vẫn được WHO khuyến nghị bổ sung hoặc thay thế cho y học cổ đại. Ở Việt Nam, một số thảo dược quý từ Iran cũng đã du nhập vào và trở nên phổ biến nhờ các công dụng tốt cho sức khỏe như saffron, Satureja khuzestanica,…

Triết lý của y học cổ truyền Ba Tư là gì?

Một trong những điểm khác biệt lớn của y học cổ truyền Ba Tư là vai trò thiết yếu của việc phòng ngừa và giữ gìn sức khỏe. Avicenna (một nhà khoa học vĩ đại của Iran cổ đại) đã đưa ra một định nghĩa tổng quát cho nền y học này là: “Duy trì sức khỏe khi khỏe mạnh và phục hồi nó khi bị bệnh.”

Y học cổ truyền Ba Tư tin rằng sức khỏe con người sẽ được duy trì khi 4 thể dịch tự nhiên trong cơ thể ở trạng thái cân bằng, đó là máu, đờm, mật vàng và mật đen. Sự cân bằng này được hình thành thông qua các quá trình tiêu hóa diễn ra ở đường tiêu hóa, gan, máu và tế bào.

Một khái niệm quan trọng trong y học cổ truyền Ba Tư là khí chất (Mizaj) đóng vai trò quan trọng để hiểu về cơ thể. Mỗi người được cho là sẽ sở hữu một khí chất độc đáo ảnh hưởng đến các đặc điểm thể chất, tinh thần và cảm xúc. Có 4 khí chất chính được ghi nhận trong Y học cổ truyền Ba Tư là sanguine (nóng – ẩm), melancholic (lạnh – khô), phlegmatic (lạnh – ẩm) và choleric (nóng – khô). Mỗi khí chất gắn liền với những đặc điểm riêng biệt.

Tình trạng khí chất bất thường kéo dài có thể làm gián đoạn các quá trình sinh lý tự nhiên trong cơ thể người, dẫn đến nhiều rối loạn thể chất và tinh thần. Những rối loạn này có thể phòng ngừa bằng cách tuân thủ các quy tắc liên quan đến sức khỏe theo quan điểm của Y học cổ truyền Ba Tư, đặc biệt là 8 loại “thực phẩm” thiết yếu (Aghzieh-ye Thamanieh). Ý nghĩa của “thực phẩm” ở đây không chỉ là thức ăn đơn thuần mà bao hàm hết những thứ cơ thể tiêu thụ, thu nhận từ nhiều cơ quan, bao gồm:

• Đồ ăn, thức uống qua đường miệng.
• Trí tưởng tượng với các suy nghĩ dù là tích cực hay tiêu cực.
• Âm thanh nghe được.
• Hình ảnh nhìn thấy.
• Các mùi kích thích khứu giác khiến chúng ta ngửi được.
• Cảm giác nhận được khi chạm vào mọi bề mặt, vật dụng, chất liệu,…
• Nhu cầu tình cảm, tình dục.
• Cảm giác thân thuộc có được từ sự đồng hành của người thân, bạn bè,…

Các nguyên tắc và triết lý của y học cổ truyền Ba Tư nhấn mạnh sự cân bằng giữa cơ thể, tâm trí và tinh thần để đạt được sức khỏe và trạng thái hạnh phúc toàn vẹn. Nó kết hợp nhiều phương thức điều trị khác nhau, bao gồm sử dụng thảo dược cổ truyền làm thuốc, can thiệp vào chế độ ăn uống, liệu pháp thể chất và thực hành tinh thần. 

Sử dụng thảo dược trong y học cổ truyền Ba Tư

Thảo dược đóng vai trò rất quan trọng trong nền y học cổ truyền Ba Tư. Chúng được sử dụng rộng rãi nhờ vào đặc tính sinh học có công dụng chữa bệnh và trở thành một phần không thể thiếu trong kế hoạch điều trị.

Có rất nhiều loại thảo dược phổ biến được sử dụng trong y học cổ truyền Ba Tư, mỗi loại có một bộ dược tính độc đáo riêng. Người Ba Tư cổ sống trong một lãnh thổ rộng lớn với nhiều thay đổi về khí hậu và thảm thực vật nên đã quen thuộc với nhiều loại cây thuốc. Ngày nay, Iran có khoảng 7.500 – 8.000 loài thực vật với 33% diện tích lãnh thổ là đất có thể canh tác. Rất nhiều loại thảo dược cổ truyền quý vẫn được tiếp tục duy trì và sử dụng.

Những thảo dược cổ truyền được người Ba Tư sử dụng

Ví dụ về các loài thảo dược được trồng ở Iran ngày nay có giá trị trong y học cổ truyền và được sử dụng rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới gồm:

• Một số loài thuộc chi Stachys (họ Lamiaceae) là cây thuốc trong y học dân gian, với chiết xuất hoặc một vài bộ phận được sử dụng có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, chống độc và chống thiếu oxy.
• Loài Vaccinium arctostaphylos L. được sử dụng quả sắc lấy nước để chống đái tháo đường, tăng huyết áp trong y học truyền thống.
• Satureja khuzestanica Jamzad (họ Lamiaceae) là loài thực vật đặc hữu phân bố ở vùng phía Nam Iran, được sử dụng như thuốc giảm đau, sát trùng trong dân gian. Loài thảo dược này còn được nghiên cứu và phát hiện thấy nhiều tiềm năng sinh học hơn do có khả năng chống oxy hóa cao, giúp ngăn ngừa được nhiều bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, mỡ máu, gan nhiễm mỡ, tăng huyết áp,…
• Saffron (Crocus sativus L.) được trồng ở Iran và một vài nơi khác là loài sở hữu các hợp chất có hoạt tính dược lý tốt cho sức khỏe.
• Các loài hoa mõm chó (chi Scutellaria, họ Lamiaceae) ở Iran cũng là những thảo dược có tác dụng mạnh, được sử dụng trong điều trị tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, các bệnh viêm, viêm gan, dị ứng, tiêu chảy. Đồng thời, loài này còn có đặc tính an thần, chống oxy hóa, chống hình thành cục máu đông, kháng khuẩn, kháng virus.

Trong đó, loài thảo dược cổ truyền Satureja khuzestanica chỉ được trồng ở Iran và sở hữu nhiều tiềm năng sinh học. Thảo dược này được kết hợp cùng với trà đen để gia tăng tác dụng, tăng cường khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ tiêu hóa và duy trì năng lượng. Bộ Y tế Iran đã chỉ định sản xuất Dược trà Saturex trên nền tảng ứng dụng thảo dược này từ nền y học cổ truyền Ba Tư. Đây là sản phẩm độc quyền sử dụng thảo dược cổ truyền Satureja khuzestanica của Iran với nhiều năm nghiên cứu, được công nhận là 1 trong 5 thành tựu khoa học thế kỷ 20 của nước này.

Với cơ chế đột phá tác động vào nguyên nhân gốc rễ của nhiều vấn đề sức khỏe là stress oxy hóa nhờ khả năng chống oxy hóa cao, Dược trà Saturex mang đến đa tác dụng cho sức khỏe. Các hoạt chất chống oxy hóa cao trong thành phần hoạt chất là carvarol, catechin, polyphenol, terpenoid gấp nhiều lần so với vitamin C và saffron. Saturex giúp cải thiện chỉ số oxy hóa toàn phần tự nhiên của cơ thể, tăng đến 44% sau 4 – 6 tuần sử dụng, giảm đề kháng insulin, giảm men gan, giảm triglycerid và cholesterol toàn phần.

Nguồn tham khảo

1. Eight Essential Foods in Iranian Traditional Medicine and their Role in Health Promotion and Well-being https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5288958/ Ngày truy cập 10/3/2026
2. What is Traditional Persian Medicine and Commonly Used Herbs https://naturalhealthresearch.org/what-is-traditional-persian-medicine-and-commonly-used-herbs/ Ngày truy cập 10/3/2026
3. Some Medicinal Plants Cultivated in Iran https://www.japsonline.com/admin/php/uploads/358_pdf.pdf Ngày truy cập 10/3/2026